طاق وسان = طاق سنگي اردشير دوم
طاق بستان، نقش برجسته ای تاریخی از دوران ساسانی
به مناسبت ديدارم از اين بنا در تاريخ 13 تيرماه 1397
مناطق تاريخي و تفريحي
اگر اهل ديدن مناطق تاريخي هستيد و نيز علاقه به رفتن در دل طبيعت داريد كرمانشاه هر دوي اين ويژگيها را دارد
در كرمانشاه مي توانيد بخشي از شکوه و عظمت هنر پادشاهان ساسانی را در طاق بستان و بيستون مشاهده كنيد و نيز قسمتي از راه شاهي را كه از كنار بيستون مي گذشته است و يكي از شاهكارهاي زمان هخامنشيان بوده است مشاهده كنيد .
زمان لازم براي ديدار
براي ديدن همه اين مناطق ديدني و تاريخي دست كم به يك هفته وقت نياز داريد . چون مثلا ديدن بيستون خودش يك روز تمام وقت لازم دارد و نيز براي ديدن بازار و مساجد اطرافش يك روز وقت شما را مي گيرد.
محوطه تاريخي طاق بستان
شاهان ساسانی نيز به تبعيت از هخامنشيان تنديس ها و سنگ نوشته هاي خود را در محوطه تخت جمشيد بنا مي كردند ولي اين رسم كهن در زمان اردشیر دوم و شاهان پس از او تغيير كرده و به طاق بستان که منطقه ای پرآب و سرسبز بود و ضمنا بر سر راه ابریشم قرار داشت و راه شاهي از كنار آن مي گذشت منتقل شد.
يك انتقاد :
متاسفانه ساعت بازديد از مناطق تاريخي خيلي كم است مثلا طاق بستان در ساعت 10 شب بسته مي شود و بيستون هم شبها تعطيل است در صورتيكه لازم است شبها تا دير وقت اين امكان باز باشند بويژه در گرماي تايستان كه امكان ديدن اين مناطق در روز دشوار است .
منشاء نام طاق بستان
مردم بومي آن را "طاق وسان" و "طاق بسان" می نامند. در زبان محلی "سان" یعنی "سنگ" و "طاق وسان" به معنی طاقی سنگي است ولي بتدريج تبديل به طاق بستان شده است كه البته اسم بي ربطي هم نيست چون هم طاقي سنگي دارد و هم بستان هايي در كنار آن قرار دارد.
موقعيت طاق بستان :
طاق بستان در پاي كوهي صخره اي و بلند و در کنار چشمه ای در شمال شرقی کرمانشاه بنا شده است شامل دو ایوان سنگی بنام های ایوان کوچک و بزرگ است كه حاوي سنگ نگاره ای از اردشیر دوم است در پائين دست آن بركه اي قرار دارد كه و سرريز آب آن جويباري خروشان را درست مي كند كه دار و درخت فراواني در كنار آن كاشته شده است و نهايتا از اين آب براي آبياري زمين هاي زراعي دشت روبرو استفاده مي شود ذ
ايوان بزرگ طاق بستان
ارتفاع ۹ متر،
عمق ۶.۵ متر
با پهنای ۷.۵ متر
مهمترين بخش طاق بستان است در دو طرف ایوان جِرزی چهارگوش و روی آن طاقی با قوس نعل اسبی قرار دارد و کمی از جرزها عقب تر است. شکل ورودی طاق به شکل نیم دایره و در انتهاي آن به بیضی تبدیل می شود.
این تفاوت به خاطر تغییر ارتفاع در قسمت جلو و انتهای طاق است. هفت جان پناه چهار پله ای و نيز سکویی در انتهای ایوان دیده می شود.
در انتهای ایوان سکویی است که برروی آن و در دو طرف انتهایی ایوان بزرگ، دو نیم ستون بدون پایه ستون به ارتفاع ۴ متر و قطر ۳۲ سانتی متر وجود دارد. سرستونهای آن شباهتی به ستونهای بیزانسی دارند.
قدمت ایوان بزرگ
هرتسفلد باستانشناس و ایرانشناس آلمانی زمان ساخت این ایوان را مربوط به زمان خسرو دوم ( ۶۲۸ ـ ۵۹۰ م) يعني حدود 1400 سال پيش مي داند
نقش برجسته هاي روي اين ايوان از اين نظر اهميت دارند كه از روي آنها مي توان اطلاعات فراوان و مهمي را از نوع لباس و پوشاک و زیورآلات دوره ساسانی كسب كنيم .
حجاری های ایوان بزرگ
بر روي برروی جرزهای ورودي ديواره های داخلی اين ايوان درختی دیده می شود و قوس آنها به وسیله دو ردیف نقش هاي گیاهی آراسته شده است . درقسمت لچکی نیز الهه ای بالدار بنام نیکه در دو طرف حكاكي شده است كه که هر کدام در یک دست حلقه روبان دار و در دستی دیگر جامی پر از مروارید در دست گرفته اند . اين سنگ نگاره بسيار واضح و تازه است و بنظر مي رسد كه بتازگي بازسازي شده است شايد هم بخاطر اينكه در ارتفاع قرار داشته است از گزند آسيب افراد در امان مانده باشد!
دیوار انتهای ایوان دو بخش دارد؛ در بخش بالایی صحنه تاج گذاری پادشاه ساساني را می بینید. پادشاه با صورتي سه رخ و بدني تمام رخ که بر روي سكويي ايستاده و دست چپ را بر روي قبضه شمشير گذاشته و دست راست را به طرف اهورا مزدا دراز كرده را دیده می شوند.
در سمت راست او، پيكره اهورا مزدا با صورت و بدني تمام رخ كه بر روي سكويي ايستاده، دیده می شود. اهورامزدا دست چپ را بر روي سينه گذاشته و با دست راست حلقه روبان داري را به شاه اهداء مي كند. و در سمت چپ شاه، آناهیتا با صورت و بدنی تمام رخ ایستاده که در دست چپش سبوی آب و با دست راست حلقه روبان داری را به شاه ساسانی تقديم مي كند .
متاسفانه جزئيات صورت شاه، در این سنگ نگاره، آسيب ديده است ولي مي توان ديد كه شاه صورت و گونه هایی گوشتالو، چشم هایی درشت و ابروها یی برجسته دارد.
موهاي سرش انبوه و مجعد و بلند است بطوريكه تا روی شانه هایش ريخته شده است
شاه گوشواره ای مدور كه گوي كوچكي به آن آويزان است، به گوش دارد و گردنبندی از دو رديف مهره هاي مرواريدي كه به مركز آن سه دانه مرواريد درشت آويخته شده است.
شاه، تاج كنگره داري بر سر دارد كه پايه آن با دو رشته مرواريد تزئين شده است و پلاك هاي مربع شكل است و در جلو تاج، هلالي قرار دارد.
بالای آن، دو بال عقاب نقش شده كه نوك آنها به طرف داخل خم شده است.
در حد فاصل اين دو بال، ميله عمودي وجود دارد كه بر روي آن هلالي ديده مي شود. در داخل هلال، نيز گوي بزرگي قرار دارد.
در بخش پایینی، سوارکاری نیزه به دست، و تنها بر اسب دیده می شود که به صورتی سه رخ و بدني تمام رخ سوار بر اسب تنومندي شده است گفته مي شود اين تصوير خسروپرویز پادشاه قدرتمند ساساني است که سوار بر اسب معروفش"شبدیز" است
شکوه هنر ساسانی در طاق بستان
حجاریهای ديوارهاي جانبي ايوان بزرگ
صحنه های شکار شاهی در قسمت دیواره های جانبی ایوان بزرگ به تصویر در آمده است. در سمت راست صحنه شکار گوزن، درقابی به ابعاد ۵.۸۰ در ۳.۹۰متر حجاری شده و شامل تصاویری از فیل بانانی است که در سه ردیف گله گوزنها را به طرف شکارگاه رم می کنند. شاه سوار بر اسب در سه قسمت به نمایش درآمده؛ در قسمت بالا آماده برای شکار، و در پشت سرش بانویی که چتری را بالای سر شاه نگه داشته است. پشت شاه سه ردیف بانو ایستاده اند. عده ای در دو ردیف به حالت احترام و در صف آخر عده ای از بانوان نوازنده و تعدادی بانوی رامشگر در جلوی شاه ایستاده اند. در جای دیگر شاه در حال شکار دیده می شود که چهارنعل به دنبال گوزنهاست و شش اسب سوار در پشت سر او هستند. در آخرین تصویر شاه، او کمان خود را به گردن انداخته و نشان از اتمام شکار است. در سمت چپ حصار، تعدادی شتر سوار، گوزن هاي شکار شده را با خود حمل می کنند.
در ديوار سمت چپ صحنه شكار گراز، در قابي مستطیل شکل حجاری شده و در قسمت چپ آن ۱۲فيل با دو نفر نشسته بر آن در ۵ رديف عمودي دیده می شود و آنها در حال رم دادن گرازها از مخفي گاه باتلاقي خود به درون نيزارها هستند. در قسمت بالا، قایقی با دو قایق ران و ۵نفرکه در حال کف زدن هستند، و در قسمت مرکز این صحنه، شاه در داخل قايقي ايستاده و در اطراف او نوازندگان زن هستند؛ در پشت این قایق، قایقی دیگر که ۴ نوازنده چنگ زن داخل آن هستند، نقش شده است.
در قسمت پایین این قاب، ۵ فیل سوار به وسیله خرطوم فیلها در حال جمع کردن گرازهای شکار شده، دیده می شود.
ایوان کوچک طاق بستان
ایوان کوچک، طاقی مستطیلی به ارتفاع حدود ۵ متر، پهنای ۶ متر وعمقی در حدود ۳.۵ متر می باشد. در دو طرف ورودی این ایوان، دو جرز چهارگوش که بالای آنها طاقی با قوس نیم دایره که حدود ۱۰سانتی متر عقب تر است، وجود دارد. دیوار انتهای آن به دو بخش تقسیم شده که قسمت بالا با عمق ۳۰سانتی متر و ارتفاعی در حدود ۳ متر دارد و در آن پيكره هاي شاهپور سوم و پدرش شاهپور دوم که هر دوی آنها ایستاده و بدن تمام رخ و با صورتی نیم رخ نقش شده اند، هر دو دست راست را بر قبضه شمشير و دست چپ را بر قسمت فوقاني غلاف گذاشته اند. شاپور دوم تاجی کنگره دار مزین به گوی بزرگی و گوشواره و گردنبند در گردن دارد. پیراهنی تا روی زانو و چین دار با شلواری گشاد و برکمرش، کمربندی که جلو آن پاپیونی دیده می شود، بسته است.
علاوه بر آن كتيبه هايي به خط پهلوي و به زبان فارسي ميانه نیز وجود دارد. با توجه به کتیبه ها می توان هویت پادشاهان به تصویر کشیده را تشخیص داد. کتیبه شاپور دوم دارای ۹ سطر و سنگ نوشته شاپور سوم ۱۳ سطر است.
سنگ نگاره اردشير دوم در سمت راست ایوان کوچک
سمت راست ایوان کوچک صحنه تاجگذاري اردشير دوم ( ۳۸۳ – ۳۷۹ م ) نهمين شاه ساساني نمايش داده شده است
در اينجا نيز اردشسر دوم با چشمانی درشت، ابروان پیوسته و ریشی مجعد همانند دیگر نقش ها با بدنی از روبه رو، صورتی سه رخ و دستی بروی قبضه شمشیر بر روي سنگها حك شده است
اردشير دوم گوشواره، دستنبد و ریسمانی از مروارید به گردن دارد.
روبانی بلند درپشت سر از تاج او آویزان است.
لباس اردشير دوم شامل پيرهن چین داری تا روی زانوست که با شلوار بلند و چین دار نقش شده و با روبانی به کف پایش بسته شده و کمربندی دارد كه با مرواریدی تزئين شده است
در قسمت پایینی آن حمایلی جواهرنشان بسته شده و شمشیرش را به آن آويزان كرده اند .
شاه حلقه روبان داري را از اهورا مزدا که در سمت راست او ایستاده می گیرد.
در سمت چپ اردشير دوم، ايزد مهر که هاله ای دور سرش قرار دارد روي گل نيلوفر بزرگي ايستاده و دسته ای از شاخه های گياهي موسوم به برُسم = Barsom كه ويژه مراسم مذهبي بوده است را در دست گرفته است
نكته جالب توجه پیکر دشمن شكست خورده در زیر پای اهورامزدا و شاپور دوم است كه گفته مي شود متعلق به وليانوس امپراطور روم است كه در سال ۳۶۲ ميلادي به دست اردشير دوم كشته شده .
تخريب آثار ملي
توسط حكام قاجار بصورت سنگ نگاره هايي در طاق بستان
حكام بي لياقت قاجار علاوه بر اينكه مملكت را به باد فنا دادند حتي آثار باستاني و ميراث فرهنگي هم از دست اندازي و يورش اين مغول تبارها در امان نماند نمونه اش دخالت هايي بيجا و مضحكي است كه در آثار تخت جمشيد و بيستون و همين طاق بستان انجام داده اند و مثلا در بخش بالایی ديوار سمت چپ ايوان بزرگ، سنگ نگاره اي از محمد علي ميرزا كه نشسته بر تخت با تاجی کنگره دار شبیه تاج پدرش فتحعلی شاه، همراه با كتيبه اي به خط نستعليق حجاري شده است. در سمت راست محمدعلی میرزا، عمادالدوله، در سمت چپ او پسرش محمدحسين ميرزا و در جلوی او ، آقاغني ایستاده اند. در کنار شاه قاجار شعري در مدح او از بسمل شاعر كرمانشاهي نگاشته شده است. اين جلمبرهاي نادان فكر كرده اند با اين كار خود را همسان اردشير و شاپور قرار مي دهند !
و تاسف برانگيزتر كاري است كه نوچه آنها به نام آقاغني كه خواجه باشي محمدعلي ميرزا بوده انجام گرفته است اين آدم بي ارزش اثر ملي را تصاحب كرده و بعد به مصداق از كيسه خليفه بخشيدن آن را وقف كرده است و حاصل اين شاهكارش را هم داده است با خط نستعليق و بصورت كتيبه اتي در سمت چپ سنگ نگاره حكاكي كرده اند به اين مضمون : وقف درآمد سه دانگ از مزارع كبود خاني است كه بايستي در عزاداري امام حسين هزینه شود!
طبق نوشته اي كه در متن این کتیبه آمده است در سال ۱۲۳۷ هجری قمری به دستور آقاغني و توسط ميرزا جعفر سنگ تراش حكاكي شده است
ساخت و ساز در اطراف طاق بستان
اعوان و انصار حاكمان بي خرد قاجار به اين هم بسنده نكرده و شخصي بنام امام قلی میرزا عمادالدوله در اطراف طاق بستان عمارتی به نام مسعودیه مي سازد ! ( نهايت بي سوادي و بي شعوري را ببينيد!)
خوشبختانه در سال ۱۳۴۲ ( يعني 55 سال پيش ) در اقدامي درست و به خاطر حفظ آثار باستانی و آزاد سازی چشمه آناهیتا اين بنا را خراب كردند .
چشمه و بركه آب
روبروي طاق بستان چشمه آبی زیبا و زلال جريان دارد که به بركه آبي منتهي مي شود . وقتي عكس طاق بستان در اين بركه آرام مي افتد زيبايي آن صد چندان مي شود و منظره بي نظيري را ايجاد مي كند
ضمن اينكه در پائين دست اين بركه اين آب بصورت رودي خروشان جريان دارد كه مملو از دار و درخت است كه علاوه بر طراوات و صفايي كه به اين محل مي دهد قرنهاست كه از آب آن براي آبياري هزاران هکتار از اراضی کشاورزی منطقه و روستاي طاق بستان استفاده مي شود
..........19 تيرماه 1397 – ممكو